Full kontroll

av Merete Moen.

Revebjeller, av Nikolai Astrup.

Dei små føtene pilar over asfalten. Spring for livet. Ho ser han i sidesynet, men det er for seint. Tidsoppfatninga hennar skiftar tempo, ho ser han forsvinne under bilen, anar korleis høgrefoten løftar seg frå gasspedalen og flyttar seg til bremsen, ser knokane kvitne kring rattet. Ein sakte film med fatal utgang. Ho veit, i same augneblinken ho heng framover i bilbeltet etter bråstoppen. Kroppen hennar dett bakover i setet. Ho skundar seg ut.

Det er ikkje trygt å stoppe her, rett etter svingen. Handa hennar skjelv då ho lener seg inn i bilen, strekkjer seg over rattet og slår på nødblinken. Dei få stega fram langs bilsida verkar lange, ho rekk å kjenne sitringa breie seg i kroppen, ta over muskulaturen. Kjenner kvalmen, og kvida. Rett ved venstre framhjul ligg den buskete halen. Stakkaren sit fast under, ho må inn i bilen og rygge litt for å få han laus. Då ho kjem fram att ser ho at bakparten er klistra fast i asfalten. Ho gjev hals, kjenner nasen bli rennande. Lausnar skjerfet kring halsen og pustar med open munn. «Tilgjev meg», kviskrar ho.

Høge kvin frå bilbremser riv i henne. Ho høyrer eit bilvindauge blir rulla ned, høg musikk frå radioen blir dempa før orda slår imot henne.

«Kva faen er det som går føre seg!»

Ho orkar ikkje snu seg. Heng håret framfor andletet og bøyer seg fram. Skjerfet har ho bretta ut ved sida av den vesle dyrekroppen.

«Stå her midt i ein sving, du må sette ut varseltrekant, menneskje!»

Berre han ikkje kjem ut av bilen, ho må vere rask. Med fingertuppane nappar ho kroppen laus. Asfalten slepper han frå seg med eit lite sukk. Ein liten flekk ligg att. Blod, hårtustar og bitte små tarmar. Ein velfungerande kropp for litt sida, no frårøva livet av eit udugeleg kvinnemenneske som aldri klarer å gjere noko skikkeleg. Ho faldar han inn i tørkledet, nikkar så vidt til han i bilen bak. Ser kor han slår seg i panna med flathanda og ristar på hovudet.

Fingrane ristar då ho slår på tenninga. Ho slår av naudblinken, sig framover. I spegelen skimtar ho bilen bak. Mørk og trugande ligg han heilt opp i støytfangaren hennar, det kvite andletet til mannen ligg framme i ruta. Munnen hans går framleis, ho kan kjenne kva han tykkjer om henne gjennom glas og metall.

Ved første avkøyrsel svingar ho av. Snur bakhovudet mot sidevindauget, toler ikkje blikket frå han som rusar forbi. To raudbrune øyrer stikk opp frå tørkledet i setet ved sida av henne. «Skam deg!» Ho høyrer moras røyst nå henne frå fortida.

«Eg meinte det ikkje.» Ho rettar fram kalde fingrar og stryk varsamt over pelsen på dei små øyrene, vågar ikkje dra stoffet til sides. Kan ikkje møte det brotne blikket frå den andre sida av livet. Ho stoppar motoren og legg andletet i hendene. Sitt slik, freistar å finne hamn, ei ro det er lenge sidan ho har vore i kontakt med. Kvar dag tek ho berre lenger unna, ho driv frå land, båten tek inn vatn og ho har korkje årer eller ausekar å hjelpe seg med.

Korleis kjennest det å gi opp? tenkjer ho. Misse alt håp om at ein skal kunne berge seg, at det skal finnast ein utveg eller ei løysing. Berre gi opp og late seg flyte av stad i straumen. Finst det menneskje som greier det? Ho har møtt mange det ikkje er håp for, som ligg stille og kvite og ventar på å bli henta. Andre trur ikkje at dei blir henta, dei kjempar seg ut av den oppbrukte lekamen. Hivar etter pusten, slåst mot angsten og lengtar etter slutten. Men ho trur ikkje at håpet er borte hos dei. Det har teke ei anna form. Innhaldet er endra, men ikkje borte. Forsona med det som var og det som skal kome.

Ho er ikkje redd for det som kjem etter. Å vere død verkar forlokkande, ein tilstand fri for plager, krav og tankar. Tankelaus har ho aldri vore. Ho har alltid freista å gjere det som er rett. Det som er forventa av henne, det omgjevnadane krev. Sprunge etter orda ho treng, leska seg på dei. Ansvarleg, flink, arbeidsam, til å stole på. Sleika orda i seg, dei har gjeve næring til å halde fram, halde ved like. Inni henne har andre ord svella. Soge til seg dei fine, leskande. Tørka dei opp etter kvart som dei kom. Ho sprang fortare og fortare, måtte ha meir og meir. Brønnen inni henne heldt på å tørke opp. Frå mørkeret steig sanninga opp. Du er umogleg, håplaus og udugeleg. Du kan ikkje ha ansvar, det er forbunde med fare å omgå deg.


*


Då leiaren hennar på sjukeheimen hadde kalla henne inn på kontoret, trudde ho først det var noko med dei feriedagane ho hadde ønskt seg. Ho hadde difor ikkje sett seg, sjølv om leiaren hadde bede henne om det. Det er ikkje så farleg, hadde ho tenkt å seie. Eg kan ta dei ein gong det passar betre. Turnusen var omtrent umogleg å få til å gå opp. Ho hadde no berre seg sjølv å ta omsyn til, feriedagane hennar kunne godt vente.

Avvik, hadde leiaren sagt. Alvorleg avvik. Andletet på andre sida av skrivebordet var alvorleg. Sjukehusinnlegging, forgifting, forstyrringar i hjarterytmen – orda kom til henne gjennom ein tjukk vegg full av susande røyr. Leiaren bøygde seg fram og peika på den blanke ruta der signaturen skulle vore. «Heldigvis ser det ut til at han kjem frå det utan men».

Ho hadde sprunge for fort. Vore for effektiv, trudd i staden for å vete, strukke seg for langt. Forstrekt seg. Digitoksin i staden for Digoksin. To små bokstavar som vart lagt til i ein travel kvardag. Såg ho det ikkje? Forstod ho det ikkje? Trudde ho det var det same? Kva med dobbeltkontrollen som alltid vart gjort på same vakt, kvifor var den ikkje tatt? Ho hadde ingen svar som strekte til og kunne forklare. Kvar dag hadde han strukke ut handa, tatt i mot begeret og skylt innhaldet ned. Inn i kroppen, inn i blodbanen. Den vesle kvite tabletten som skulle doserast berre tre gonger i veka gjorde så lite av seg saman med dei andre i neven. Tar eg den, så tar eg den.

«Ukrut forgår ikkje», hadde han trøysta henne med då han kom att frå sjukehuset. Ho hadde kjøpt blomar og skrive eit kort som ho las opp for han. Han hadde lagt den skrukkete handa si over hennar og takka henne for at ho tok ansvar. «Eg arbeidde på sagbruket, her ser du merka etter feila eg har gjort», han held opp høgre hand der berre pinsettgrepet hadde overlevd yrkesåra. «At du gjer feil viser berre at du er eit menneskje», sa han. Då gret ho.

Merka hennar var det ingen som såg. Ho kom tidleg, i god tid før vakta. Las kurver, såg over medisinane. Leste seg opp på verknadsstoff og doseringar. Sjekka ein gong til dersom ho vart uroa i kontrollane. Gjekk attende, bladde opp i Felleskatalogen viss noko såg rart ut. Leiaren skrytte av henne, det var ikkje alle som evna å lære av feila sine. «No ser eg du har full kontroll.»

Heime rydda ho. Gjekk over matvarene i kjøleskapet ein gong i veka, kasta det som heldt på å bli for gammalt. Skaffa seg oversikt, sorterte alt. Laga seg ei bok der ho skreiv opp kva ho skulle følgje opp. Service på bilen, reinsing av takrenner. Venninnene gjekk lei etter kvart, ho meinte ingenting lenger. Hadde ikkje eit synspunkt på noko. «Eg kan ta feil», sa ho. Foreiningsliv kravde for mykje, ho hadde nok med arbeidet, ho kunne ikkje ta ansvar for meir. I matpausane tok ho seg i å betrakte kollegaene som hadde lågare utdanning. Ho misunnte dei. Dei var mange på kvar vakt, og dei kunne stø seg på henne. «Spør sjukepleiaren», sa dei. «Det er ho som har ansvaret».

Revebjøllene i skråninga nedanfor huset – ho reiv dei opp med rota og hiva dei i avfallsdunken. Kvart eit frø måtte destruerast. Ho tolte ikkje dei rosa klokkene. Overdådig vakre og dødeleg giftige, ei evig påminning ho ikkje trong. No, etterpå, visste ho alt om digitalis. Kva plante den fanst i og kva slags legemiddel det var. Blir det for høg dose kan ein misse matlysta, bli kvalm, forvirra, få mareritt. Vidare i forløpet er det hjartet som får det. Forstyrringar i rytmen, eit trugsmål mot livet.


*


Bilen har stått der minst ein time. Rusinga frå bilen som ville forbi hadde drege auga hans mot vindauget, han såg ho svinga av. Sidan har bilen stått der. Han har gløtta ut, ikkje heilt fått fred. Han legg seg ikkje borti ting han ikkje har noko med, ho står no ikkje i vegen for nokon. Han har ikkje tenkt seg ned til naustet i kveld, og andre er det ikkje som brukar avkøyrselen. Vindauga i bilen har byrja å dogge, han ser berre konturen av henne. Framoverbøygd, hovudet heng i den tynne nakken. Sjukepleiar på heimen, er det ikkje det ho er? Han har treft henne tidlegare, då mor hans var der. Stille vesen, gjorde ikkje mykje av seg. Baud han kaffi og retta på puta til mor hans. Ho skulle døy og dei visste det, alle i rommet. Litt seinare kom ho inn og tente eit lys på nattbordet, spurde om det var noko han trong. Vakta hennar var over, ein ny sjukepleiar tok over. Han rista på hovudet. Ho la ei hand lett på skuldra hans, peika på snora som hang over sengestolpen. «Du må ikkje vere redd for å be om hjelp.»

Det tek til å skymest, han kjenner uroa tennast. Slår opp i telefonkatalogen for å vere sikker på at han hugsar nummeret. Sist han ringte var då mor hans fall saman på golvet. Det er lenge sidan. Han let grusen knase under sålene, vil varsle ho om at han er på veg. Knakkinga på glaset får ho likevel til å fare saman. Han ser andletet snu seg mot han, ein kvit oval med to svarte skuggar skin bak kondensen på ruta. Dei ser på kvarandre, utan å kunne sjå. Varsamt tek han i dørhandtaket, opnar døra. «Treng du hjelp?»

Handa hennar stryk og stryk over bylten ho har i armane. Ein blodstenka stoffbit, det ligg noko inni. Er det eit dyr? Ho har bøygd hovudet att, håret heng som ei gardin framfor. Han sett seg ned på huk, prøver å få augekontakt.

«Ja», kviskrar ho.