top of page

Gruveheisen

av Siri Bjorstad Hjermann.



Gunda pustar ut. Pusten kjem frå magedjupet, er ein heis frå gruva djupt under jorda, lasta med skitne, slitne nattskiftarbeidarar som skal opp igjen i dagslyset. Det er vaktskifte no. Ho pustar inn. Lys og luft flyt sakte nedover, ho fyller lungene med liv og giv, med arbeidarar klare til innsats. Ho pustar ut. Prøver kvitta seg med ei uro som ikkje slepper taket. Pusten er ein gruveheis mellom lys og mørke, i stadig rørsle frå golvet i jordas indre til ute, der himmelen er tak.

Det er mange menneske rundt henne, men ho kjenner så få. Ein skal ikkje stola for mykje på andre, skal ikkje visa for mykje eller vita for mykje om folk. Det visste ho alt som barn. Folk flest er til bry, sa alltid mora. Stol ikkje på at folk vil deg vel, sa ofte faren. Ho er sjeldan saman med andre. På ein måte er det ei lette for ei introvert kvinne. Stundom kjenner ho seg likevel så åleine, og hjarteslaga får raskt kolibrivenger. Då klistrar pusten seg fast i lufta, like etter at ho trekkjer den inn, heisen stoppar og oksygenet kjem seg verken heilt ned eller opp.

Nyleg las ho ein artikkel om gruvearbeidaren Karstein Rud. Den gjorde inntrykk på henne, og ho byrja samanlikna pusten med skiftarbeidarane i rørsle ned og opp og ned i gruveheisen. Ho kjenner ingen som han, som jobbar under jorda.

Rett som det er finn ho fram artikkelen. Sjølv om ho er ei pertentleg kvinne er det spor etter både kaffi og kulturmjølk på avisa, og ein bit tape hindrar ei rift i å dela andletet hans i to. Ho har lese den så ofte at ho er på førenamn med Karstein no. Han er skiftarbeidaren som gjer jobben sin, men som stadig oftare undrast om han er vaken eller går i søvne, og ikkje lenger klarer skilja sollyset frå fullmåneskinet. Ho kjenner ingen som han, som pratar poetisk og om kjensler. Augo sluker orda som skildrar han, studerer biletet av han så intenst at når ho knip augo hardt igjen, teiknar avtrykket hans seg mot augnelokka. Han er gruvearbeidaren med eit liv vekselvis under og over jorda. Lyden av heisen smyg seg inn i draumane hans stadig oftare. Knirkinga når føtene trør inn, buldringa av heisen i rørsle, gneistane som stundom sprutar og det harde dunket når heisen er framme gir han mareritt, pustevanskar.

Det verste er kjensla av å vera fullstendig innestengt dei gongane lyset går, og at han stadig oftare har denne kjensla med seg ut av gruva. Artikkelen skildrar korleis han har levd livet sitt i tronge rom, og ikkje lenger kjenner seg trygg i si vesle leilegheit. Sit han for lenge i den mørkebrune fløyelsstolen han arva då han flytta heimanfrå, kjem tungsinnet. Både lungene og livsgleda snevrar seg inn. Livet vert stadig tappa for oksygen, og han må konsentrera seg for å pusta djupt og skikkeleg.

Ho kjenner seg igjen, klarte heller ikkje stå imot då foreldra insisterte på å senda med henne barndomens lenestol, har alltid hatt vanskar med å vera sjølvstendig.

Karstein går mykje, kan ho lesa. Han føler seg rolegare og tryggare når han vandrar rundt i byen. Det er føtene som fører han fram, og når han er i rørsle kjem andedrettet tilbake. Han opplever fridom når han går gatelangs, kjenner stadig oftare at det er der han skal vera, ute blant menneska. Dette står ikkje i avisa, men Gunda les det inn i artikkelen. Ho forstår Karstein. Ho byrjar vandra oftare og lengre enn før, forstår ikkje uroa i kroppen som berre let seg stilla når ho går. Utan at ho har merka det, har hennar eige liv vorte like trongt som gruvegangane hans. Ho finn ikkje lenger fred heime.

Fleire gonger om dagen les ho avsnittet om vendepunktdagen. «Det er nok no!» tenkjer Karstein ein dag han trør svimlande over dørstokken heime, ikkje veit om han er på veg ut eller inn. «Det er nok!» Frå den dagen den korte setninga byrja frekventera tankane hans, visste han at det var slutt. Han kunne ikkje lenger leva i bakvendtland der natt var dag og dag var natt. Han klarte ikkje lenger tanken på at arbeidsdagen starta med å senkast ned i djupet og slutta med at han vart snøra opp derifrå, som ein viljelaus fisk, fanga på kroken.

Han er eit menneske ho vil vita meir om. Ho har studert biletet av han så grundig at ho ville kjent han igjen på gata, sjølv om byen er full av menneske. Han skil seg ikkje ut på nokon særskild måte, men ho veit at han er meir enn ein vanleg mann i mengda. Karstein er spesiell. Om han ikkje set spor hos andre menneske, har han sett spor hos henne. Det harde skalet hennar er i ferd med å mjukna, ho er ikkje lenger stivna betong, er mjuk sement som formar seg etter avtrykket hans. Han fascinerer henne. Ho drøymer om han.

Ein dag passerer dei kvarandre på gata.

Ho held pusten, heisen hennar mister fart og ho vekslar mellom glede og skrekk. Han legg ikkje merke til henne. Han går som er han førehandsinnstilt til å bevega seg i ein jamn flyt, med eksakt presisjon og rytme. Ho ser at han er inne i si eiga verd, undrast kva han tenkjer på, som gir han det konsentrerte, livsfjerne blikket. Om verda er fargelaus og grå for han, har den for Gunda fått fargar, for første gong på fleire tiår.

Ho innser at ho ikkje kan leva for ei tynnsliten dobbeltside i ei avis, og føl etter han, undrast kva han tenkjer, kvar han skal. Dei korte beina hennar må ta stadig lengre steg, om ho ikkje skal mista han av syne. Kunne ho lesa tankane hans slik ho les artikkelen, hadde ho sett at han er inne i ei lang tankerekke, visst at han er ved eit vegskilje no. Mørket og tyngda han