Julekort

av Gerard Birkeland.

Tradisjonelt julekort fra cirka 1950.


Dei kom seg ikkje lenger enn til inngangsdøra. Julie vart ståande fryst halvvegs i rørsla av å ta av seg hua. Minusgradene leikte med dei lange, blonde hårlokkane som sakte men sikkert gleid ut frå under hovudplagget. Det same gjaldt juleneket ho hadde under armen; med eit dunk landa bunten ved føtene hennar, og stråa breidde seg ut ved føtene deira.

Det var då Ida kikka henne over skuldra at ho såg julekortet Julie haldt i hendene.

‘Så koseleg!’ sa ho.

‘Nei,’ sa Julie.

‘Er det vel! Sjølv om du ikkje feirar jul, så er det vel hyggeleg at folk hugsar på deg. Er det ikkje?’

Julie var som hypnotisert av den A5-store papp-biten.

Sjølvtilliten var vekke i stemma då Ida på nytt spurte: ‘Er det ikkje?’

Forklaringa lot vente på seg. Julie haldt seg stum medan dei rydda varene på plass. Nitti prosent av Noregs matemballasje hadde vorte raud med nissar på; dei hadde plukka varene frå dei resterande ti. Juleneket, som var komen så langt som til kjøkkendisken, mottekjamlege olme blikk frå Julie, som om det fornærma henne med sitt nærvær. Ida hadde måtte kjempe for at dei skulle kjøpe det, i år som i fjor; ho synast så synd på dompapane som stadig returnerte til dei visne stråa etter fjorårets julenek. Der ute lava snøen ned i store flak, og hagen til Julie vart sakte men sikkert malt om til eit julekort, ikkje så ulikt det som Ida snart sat med i hendene.

‘Så,’ sa Ida og duppa teposen omkring i den dampande koppen framføre henne på kjøkkenbordet, ‘du har fått slike kort sidan du var liten?’

Julie nikka. ‘Sidan Pappa døydde—faktisk dagen etter Mamma forbaud å feire jul. Ho vart rasande.’

‘Og det står alltid det same?’

‘Same motiv, òg.’

Julekortet var av den gamle sorten. I akrylmalt stil dreiv to jenter og bygde ein snømann medan ein nisse studerte dei frå eit stykke avstand. Den eine av jentene hadde langt, blondt hår som fossa ut frå under hua; den andre hadde kort, mørkt hår som stakk opp frå eit panneband.

‘Eg trudde alltid at det var ein gut,’ sa Julie, ‘men at det var fram til no.’

Ida skjøna ikkje kva ho meinte før ho såg seg sjølv reflektert i kjøkkenvindauget. Kinnene hennar var framleis roseraude etter turen ut i kulda, og det mørke, korte håret var forma etter pannebandet som no hang til tørk over radiatoren.

Ida grøssa.

I eit forsøk på å halde seg positiv, sa ho: ‘Godt me ikkje har noko snømann utanfor, slik som på bildet. Eller julelys på taket, eller juletre som er synleg gjennom vindauget, eller…’

Julie såg bleikare og bleikare ut for kvar oppramsing. Då ho først hadde sagt at ho ikkje feira jul, hadde Ida tatt det for gitt at venninna var oppvaksen som Jehovas vitne eller noko slikt, men denne forakta mot jul stakk tydelegvis djupare enn religiøs overtyding.

‘24. desember 2021,’ las Ida frå kortet. ‘Er det alt som pleier å stå? Datoen på årets julaftan?’

Julie rista på hovudet. ‘Alltid same årstal.’

Ida flytta på seg i stolen. Ho var ikkje redd, fortalte ho seg sjølve. Det var berre det at ho hadde tresmak i baken. Det var berre det.

‘Den nissen er jo litt ekkel,’ sa ho. ‘Han stirar sånn på dei to jentene. Var det dette dei trudde var hyggeleg før, då dei laga julekort?’

‘Visste du at egyptarane trudde dei døde kan sjå framtida? At når ein kryssar over til den andre sida, så har ein tilgjenge på all kunnskap om fortid, notid, og framtid?’

‘Er du blitt løyen? Kva bablar du om, no?’

‘Det eg trur er at Pappa sender meg desse korta om noko som skal skje, no, i år, om ei veke, på julaftan.’

‘No må du gje deg.’

‘Kva anna skulle det vere?’

Ida sa ingenting. Ho ville seie noko logisk som, ‘Men jula er jo ei kristen høgtid, ikkje egyptisk,’ men så kom ho på israelittane som var slavar i Egypt, så kvifor skulle ikkje nokre gamle tradisjonar ha følgd med derifrå? Men Jesus var jo ikkje ifrå Egypt, så der forsvann jo litt av samanhengen. Men vent, var ikkje Melkior konge av Arabia? Inkluderte det Egypt? Kanskje ikkje… Men kanskje? Det var galskap, alt i hop, sjølvsagt, men dei hadde dette til felles, dei to jentene: Dei var flinke til finne dei logiske samanhengande, reelle så vel som imaginære.

‘Er det dette du har styrt med dei siste månadane? Etter at du gjekk ut i sjukmelding?’

‘Synes du eg bør ringje politiet?’

‘Nokon bør du nok ringje…’

‘Du trur eg er gal.’

‘Ikkje gal, berre… Altså, har du teke vare på dei førre korta?’


* * *


Julie sa ho angra på at ho hadde vald nettopp lyslenke som lyskjelde rundt bileteveggen. Det var då ho var liten—ni eller ti, kanskje—at ho byrja å henge julekorta opp på veggen, kronologisk, med ein liten lapp under som sa kva år dei var ifrå. Fire gonger seks radar, som ein julekalender. Årets kort ville fylle den siste opne plassen, lågast i høgre hjørne, og dermed fullføre totalen på tjuefire kort.

‘2005,’ las Ida. Ho måtte strekkje seg på tå for ordentleg å sjå dei øvste. ‘2004, 2003, 2002, 2001, 2000. Dei har verkeleg kome sidan du var, kva… seks? Sju?’

‘Sju. Eit heilag tal for kristendommen—sju skapingsdagar, sju himlar, sju dødssynder. Jamført hinduismen er det sju verder i universet, sju vise menn, sju verdshav. Den sjuande sonen av den sjuande sonen er eit vanleg bilete i gamal folketru som—’

‘Det er forskjell på korta.’

‘Hæ?’

‘Det er forskjell på korta. Sjå her.’ Ida plukka ned det aller første kortet. ‘Nissen begynte borte ved juleneket. No er han nesten borte ved jentene. Og dompapane har så vidt byrja å lette på det første kortet; no er dei nesten ute av biletet.’

‘Herregud,’ sa Julie

‘Det er liksom så små rørsler at ein ikkje ser det frå bilete til bilete.’

‘Herregud!’

Med det siste kortet i handa sprang Julie attende til kjøkkenet.

‘Dei er vekke,’ sa ho. ‘Fuglane er vekke frå juleneket.’

Ida småjogga inn i rommet. ‘Ja, dei fann vel ikkje noko mat.’

‘Kva om det er problemet? Kanskje fuglane kjem og hemnar seg på julaftan fordi dei ikkje har fått mat?’

Ida rista på hovudet. ‘Du tenker på The Birds av Alfred Hitchcock. Det er ikkje noko julefilm.’

‘Kvifor tek du ikkje dette seriøst? Sjå!’ Julie dytta kortet opp i ansiktet til venninna. ‘Nissen er nesten borte ved jentene! Og fuglane! No er dei vekke frå juleneket!’

‘Du må roe deg sju hakk.’

‘Sju!’ Julie var nesten i fistel.

Ida hadde ein halv tanke om å klapse venninna over ansiktet.

‘Kva om,’ sa Ida, ‘me bytter ut juleneket, og så ser om fuglane kjem attende. Jamført din eigne logikk, så burde det bevise at alt er bra.’

‘Om dei kjem. Viss ikkje, viss dei held seg unna, trur du meg då?’

Ida trekte på skuldrene. ‘Det beviser jo ikkje så mykje, då.’ Då Julie byrja å blese opp, som ein ballong i ferd med å sprekke, la ho til: ‘Men det er jo ein start.’

Dei bytte kjapt ut det gamle juleneket med det nye. Ida frykta ei stund at det skulle verta problem med å få Julie ut døra, for ho vart ståande der med éin sko på foten og den andre i handa, medan ho stira ut gjennom vindauget på det kvite som samla seg i ein haug lent opp mot vinduskarmen. Det som var ute, ville inn.

Med eitt sprang Julie til liv. Ho tok på seg den siste skoen, og med valdsam fart plukka ho med seg juleneket og fòr ut døra. Dei måtte vasse for å kome seg gjennom snøen, som låg uforstyrra, utan spor av korkje menneske, dyr, eller fugl.

Heller ingen nissar, tenkte Ida, men ho haldt det for seg sjølv.

Julie løyste bandet omkring det gamle juleneket med hurtige rørsler. Ho let dei gamle kornaksa falle og liggje halvvegs skrinlagt i snøen; ho surra den nye bunten fast med rekordfart og tok til å småjogge mot huset.

Attende ved kjøkkenbordet, vart Julie sitjande å stire ut på juleneket. Foreløpig hadde ingen av dompapane dukka opp.

Ida tilbydde seg å setje på enda ein kopp te. Ho fekk ingen respons, men valde å fylle på vasskokaren likevel.

‘Du har aldri snakka om far din,’ sa ho.

Julie rista på hovudet. ‘Ikkje til nokon, aldri.’ Det kunne sjå ut som auga hennar speilte det blanke, våte utanfor. Det som var ute, ville inn.

‘Kanskje det kan hjelpe?’ foreslo Ida. ‘Om du hugsar noko—du var jo ikkje så gamal.’

‘Han var nisse,’ sa Julie. ‘Kvar jul.’

Ida nikka. Hennar far hadde òg vore nisse på julaftan.

‘Då eg var seks, fekk eg nyss om at det var han under maska. Eg sa det til han og lova at eg skulle avsløre han neste år.’

‘Det er jo ikkje så uvanleg at ein finn ut av det, rundt den alderen.’

‘Han ville vel halde på magien nokre år til,’ sa Julie, medan ho fiska rundt i koppen med teposen. ‘Pappa elska jul. Det augeblikket løva byrja å falle frå trea, byrja han å snakke om at, “Snart er det jul!” Julepynten kom opp i starten av november.’

‘Det hadde ikkje vore lov hos oss,’ sa Ida. Det plaga henne at fuglane enno ikkje hadde dukka opp på det nye juleneket.

‘Han sverja på at det ikkje var han som var nissen, sverja på livet sitt, og eg insisterte på det motsette. Eg lova å avsløre han, og då den tjuefjerde nærma seg, følgde eg kvart hans steg. Eg slapp han ikkje av syne eit sekund. Eg skulle bevise at det var han som var nissen.

‘Det var berre då han var på jobb at eg ikkje kunne følgje med på han, og det var der han forberedte seg for det som skulle verte hans beste rolle som julenisse nokon sinne. Assistenten hans sa han hadde kjøpt inn ein stor sekk full i gåver. Han hadde fått tak i reinsdyrlydar og spesialbestilt eit kostyme frå ein designar i Tyskland. Han hadde òg fått fatt på ein slede som han tenkte å montere på taket heime hos oss.

‘Han trong nok alt dette for rolla, for dette var den minst julete jula på mange år. Regnet hadde hamra sidan oktober, julenek var umogleg å få fatt i grunna leveringsproblem, og eg hugsar vagt at lyslenka me vanlegvis har på hustaket tok fyr.’

Ida nikka, som ein trufast metronom. Fuglane var framleis ikkje å sjå ved årets julenek. Kvar vart dei av?

‘Medan pinnekjøttet sto på omnen, sneik Pappa seg opp på taket for å setje i gong det heile. Det plaska ute, og taksteinane var våte og sleipe. Heldigvis hadde han knytt eit tau om livet, slik at han kunne klyve opp utan å risikere nakken. Men…’

Julie pusta tungt no. Stemma hadde gradvis vorte meir grautete. Ho reiste tekoppen for å ta ein siste sup, berre for å oppdage at den var tom.

‘Men han måtte sjølvsagt ta av seg tauet for å få på nissedrakta, og… og…’

Ida tok venninna sine hender.

Julie sukka tungt; snørret surkla i nasa. ‘Og det var då eg hoppa fram for å avsløre han.’

Ida såg for seg scena. I hovudet hennar var det hennar eigen far som stod der, éin fot nedi nissedrakta og den andre vaklande på eit skråtak så sleipt og glatt at det like gjerne kunne vore laga av is. Plutseleg sprett det fram ein blond sjuåring, og den falske nissen hoppar til, mister balansen, og tumlar nedover skråtaket. Han slår hovudet ein, to, tre gonger før han når enden av taket, og han veit ikkje om han vender opp eller ned når han fell, hovudet først, mot plenen.

Ida braut ut i gråt, slo seg i lag med Julie som allereie sat og tuta. Dei letta på seg for å omfamne einannan, og gjennom tårene såg dei berre to anonyme prikkar som landa i juleneket og tok til å pikke på kornet.

Synet av dompapane gav Julie noko av roen attende, men Ida vart over natta. Ingen av dei følte seg i noko tilstand for å vere aleine, og på ein måte kjennast det som om dei var to om det, no—kva enn det var.

Då dei vakna, var det seks dagar til jul, og verda likna meir på eit julekort enn nokon sinne. Snøen låg som ei dyne over verda, uforstyrra sett vekk ifrå spora etter dei to som hadde fylt på juleneket kvelden før. Det var som om all lyd i verda vart eten opp av det kvite; ein ro hadde senka seg så langt sansane kunne ense. Det som var ute ville inn, og i eit perfekt augeblikk av ro, bestemte jentene seg for å skaffe det som mangla for at biletet i julekortet skulle verte komplett.

Dei fór og kjøpte julepynt, julelys, og—med litt sniking og unnskyldningar for å snike seg vekk—gåver. Ettermiddagen nytta dei til å pynte opp huset, både på innsida og på utsida.

Dagen etter, då det var fem dagar til jul, fór dei til skogs og henta eit juletre. Dette pynta dei på kvelden, medan dei drakk gløgg.

Då det var fire dagar att til jul, sette dei saman peparkakehus og bakte julekaker—sju slag, etter Julie sin far sine oppskrifter.

Med tre dagar igjen, vaska dei hus og hogde ved.

Med to dagar att gjorde dei eit forsøk på å ta att tjuefire år med tapte julefilmar, eit prosjekt som haldt fram inn i litle julaftan, då dei kokte julegraut med mandel og såg Hovmeistaren. Julie vann marsipangrisen.

Julaftan halde dei i lag. Dei såg Tre nøtter til Askepott og gjorde eit tappert forsøk på å lage pinnekjøt. Tanken slo dei ikkje at dette skulle stå i blaut i tjuefire timar, og dei orka berre éin bit kvar før dei gjekk over til riskrem og julesjokolade. Dei song julesongar, utveksla gåver, og gjekk til sengs med smil om munnen og tårer i augekroken.

Det var då Ida skulle slå på morgonkaffien på første juledag at ho oppdaga det. Ho fór og vekka Julie. Ho måtte sjå. Der ute, frå under juleneket og nesten bort til der snømannen stod, strekte det seg eit sett med fotspor. Det kunne sjå ut som han som hadde stått der ute, han som hadde rørt seg frå fugleneket og bort i midten av snødynga nesten borte ved snømannen, han hadde stått og sett på julelysa på huset og på treet som var synleg gjennom vindauget. Han hadde sett jentene som forberedte jula med julevask og julepynt, og han hadde sett dei ete julemiddag og utveksle julegåver. Deretter, etter spora å døme, hadde han forsvunne, som ut i lause lufta.

Kven enn han var, så visste både Ida og Julie at dette hadde vore siste året han kom til å sende noko julekort.