Venterom

av Merete Moen.

Helgeby meieri i Nes, Hedmark (falt i det fri).

Han var lettare å få kontakt med i dag. Satt i senga, stødd opp av puter, fekk i seg nokre skeier av middagen. Det var kjøttkaker med ertestuing og gulrøter, han hadde alltid vore så glad i kjøttkaker då ho serverte. Klaska på gildt med tyttebærsyltetøy, gafla det i seg. Ein fargerik tallerken; grønt, oransje og raudt i den brune sausen.

Fargane på tallerkenen har forsvunne, blir borte når maten må mosast. Ho strekte handa over sengegjerdet på sjukesenga, mata han med den grå massen, prøvde å mane fram eit anna synsinntrykk: «Kjøtkaker med gulrøter og ertestuing, i dag byr dei på favorittretten din!» Han gapa og tok imot ei skei.

Høgre munnvik peika nedover, gjekk saumlaust over i ei djup fure der spytt og matrestar sakte sildra mellom daggamle skjeggstubbar. Dei skrapa tørt mot servietten då ho bøygde seg fram og tørka han kring munnen. Han hadde alltid vore så nøyen med det. Kvar kveld etter at fjøsstellet var unnagjort gjorde han seg rein og barberte seg. Så kom han inn og ville ha kveldsmat, treiv kring ho, klemte det glatte kinnet innåt hennar. «Det er berre eg som får gleda av å sjå deg nybarbert», lo ho og daska etter han med kopphandduken. «Kvifor barberer du deg ikkje om morgonen, slik som anna folk?» Han klemte ho berre ein gong til. «Du vil no vel ikkje ha kinnet ditt oppraspa, eg ser deg no mest ikkje før til kvelden.»

Sykkelen står i stativet ved inngongen til den store institusjonen, ho rykkjer han ut av sporet, festar veska i klipa på bagasjebrettet. Minna er så sterke, små filmsnuttar frå kvardagslivet kjem til ho, stadig er det framsyningar på hennar indre lerret. Ho må stoppe og blunke. Ser opp, kjenner tårene renne ned kanalen til nasen. Det er betre med nasedrope. Det er ikkje plass til tårene hennar, ho har ikkje fortent dei. Alle talar om kor heldig ho har vore. «Du er heldig som ikkje mista han».

Ho får lyst til å rope og klore. Kaste det ho får tak i, kyle smørpakken rett i desse velmeinande andleta ho treff ved reolane på samvirkelaget. Fingeren som stryk under nasen blir våt, ho tørkar seg raskt på buksa. Det er ikkje uvanleg å få ein runde med forkjøling no på våren, veret er varmt, men det ligg ei kald sno under.

Koppen med barbersåpa vart slått ut av handa hennar då ho ville hjelpe han. Kosten rulla under senga, ho laut leggja seg ned på alle fire for å få tak i han att. Ho vart irritert, hadde eit kvast ord på tunga då ho kom opp att frå golvet. Han heldt oppe den friske armen, som for å skjerma seg. Rista på hovudet, augebrynet over det friske auget var drege mot naserota. Den kvasse kommentaren hennar dunsta vekk, ho plukka opp koppen og tørka bort såperestane frå golvet. Gjorde rein kopp og kost, sette dei attende på den smale glashylla på badet. Det kremta bak forhenget. Romkameraten var ramma av det same som mannen hennar, men hadde orda intakt. Ho visste at kona hans lett bar dei vidare.

«Eg forstår godt at du heller vil at dei unge damene her skal barbere deg». Ho klappa han på armen, forstod ikkje kvar ho greidde å hente den lette tonen frå. «Dei må trass alt gjere rett for løna si!»

Det var ein slik spøk dei kunne humre av før. Ein liten jobb oppi alle dei store vart tillagt vekt. «Kan du hente inn nokre nypoteter til meg? Du må gjere rett for løna di!» kunne ho rope ut til han. Hælane vart slegne saman, han stod i stram giv akt ute på tunet, gjorde seg til for henne. «Sjølvsagt! Eg gjer som generalen befaler.»

Dei hadde gjort rett for løna si. Dreiv garden med heider frå både meieri og dyrlege. Utan hjelp frå kårfolk, eller ungar. Det ville seg ikkje slik. Vart ei ku sjuk, nøla han ikkje med å tilkalle hjelp. Viss dei ikkje vart friske var avliving neste steg. Han tok hunden sjølv då tida var komen. «Eg kan ikkje sjå på at dyr lir. Når tida er komen må dei få sleppe».

Han sa det med slik ei inderlegheit, kjærleiken til dyra var sterk. Han gjorde det som kravdest av han, sjølv om det ikkje var kostnadsfritt. Den dagen hunden måtte takast vandra han rundt i skogen etterpå, var ute til det vart skymt. Kom heim still og tung, famla etter henne etter at lyset var sløkt på nattbordet.

* * *

Kyrne vart henta førre veke. Dei vrengde auga og rauta då dei vart drivne om bord i krøtterbilen. Ho kunne ikkje sjå på det. Ikkje høyre det heller. Bjarne på Rabben og Lyder Post hadde kome for å hjelpe til. Bjarne forstod korleis det var med henne. «Ta deg ein tur på sykkelen, du Tordis. Eg og Lyder greier dette».

Takksemda bølgja i henne. Ho tok ikkje sjansen på å svare, nikka berre så vidt til karane og gjekk rett til uthuset der sykkelen sto. Sparka unna støtta og trødde ned grusvegen med støvlane på, såg seg ikkje attende.

Ekkoet av rauta slo framleis mot trommehinnene då ho kom att. Tunet var aude og stilt. Ikkje eingong utelampa lyste. Ho slepte inn hønene, glad for kaklinga rundt føtene. Sette att støvlane på steinhella og gjekk inn i den store låna. Romma ropa taust til henne. Ho hekta ned jakka hans frå knaggen i gangen. Kjende den vante lukta då ho smaug inn armane. Sovna til sist på divanen i daglegstova med føtene trekt oppunder seg.

* * *

Kyrkjegardsmuren trer fram attom haslekjerret. Våren kom med eit brak, det veks og gror rundt henne etter den kalde etterjulsvinteren. Gult pollen klistrar seg til alt som står i ro. Ho trillar sykkelen, det hastar ikkje med å kome seg heim. Den runde bakenden som står opp i veret innom muren er kjent, kledd i småblomstra stoff, med hovne leggar under. Åse i Pegarden steller familiegrava, ho har med seg barnebarnet i dag, ser ho. Var det ikkje Sverre han heitte? Han kjem dragande med ei gul vasskanne, det skvalpar over kanten så han blir blaut på skoa.

Brått blir ho overmanna av ei sterk kjensle av misunning. Skamma følgjer rett etter, det søkk i bringa. Kva er det med henne? Steinen med dei tre namna på. Sorga til Åse er gammal, men rein og fortent. Halve familien borte, reve bort alt for tidleg av tuberkulosen som herja landet. Ho fekk ikkje behalde meir enn ei syster, og kan sørgja over tapet resten av livet. Ingen syns det er noko rart i det. Det er ikkje alle som er så heldige som ho sjølv, som har fått behalde den som er nærast.

Åse rettar seg opp, peikar på kvar sonesonen skal vatne medan ho masserer korsryggen med knokane slik at kjolen ikkje skal bli skitna til av moldete fingrar. Så snur ho seg, ser nok skuggen som fell inn over familiegrava. «Å hei, Tordis!»

Ho raudnar. Det kjennest som om Åse kan sjå kva ho tenkjer. Stå der og misunne folk som steller ei grav, ho må vere i ferd med å gå frå vettet. Ho smiler bleikt, kjem med nokre ord om den fine våren som kom så brått. Guten har slutta å vatne, han står og ser på henne med vasskanna i neven. Det dryp frå tuten. Knea hans lyser kvitt under ein shorts som er i minste laget, det er nok første dagen med kortbukse i år. Ho dreg pusten og seier noko om barnebarn som veks til, flinke er dei òg – som hjelper farmora si! Åse smiler til henne og guten, nikkar. Bøyer seg fram og kviskrar nokre ord i øyret hans.

Sverre slentrar mot reiskapsskjulet, men snur seg og gløttar over skuldra. Vinkar plutseleg til henne, ei unnseleg helsing som smell rett i hjartet hennar. Ho løftar forsiktig handa, helsar attende. Bestemora følgjer han med auga. «Han syns det var så trasig at de måtte sende kyrne til slakting.» Auga fyllest på nytt av desse fortærande tårene. Ho må sjå litt opp i lufta att, kremtar. Åse ventar ikkje på nokon respons. Det er ikkje alt som treng det.

«Kjem du frå sjukeheimen no?» Ho nikkar, ser på eit punkt bak dei grå krøllane på andre sida av muren. Åse ristar sakte på hovudet. «Slik ei ufatteleg ulukke. Sterke, flinke mannen.» Medkjensla er hardare å ta imot enn ho hadde venta. Trugar med å slå beina under henne, ho klip seg fast i sykkelstyret, vil hente fram ei av frasene ho sjølv har vorte møtt med etter at hjerneslaget stal mannen hennar. Let henne att åleine med ein rasert gard, utan dyr og utan framtid. Utan han.

Alle dei velmeinande frasene ho har vore overausa med dei siste månadene, ho har opplevd dei som eit forsøk på å sukre det bitre livet hennar. Få ho til å ta seg saman, kjenne seg heldig. Det strittar i heile kroppen når ho gjer orda til sine eigne: «Me var vel heldige, trass alt». Orda vil liksom ikkje sleppe leppene, snublar i det stramme smilet ho har lagt seg til.

«Heldige? Nei, eg veit no ikkje det. Når ein har kome til vegs ende er det vel best å sleppe, eigentleg». Åse seier det som ho talar til seg sjølv. Blikket verkar vent innover, ser ho føre seg det same vegskilet ho nyleg har oppdaga sjølv? Eit nyoppdaga landskap, ho var ikkje klar over andre kunne ha dei same tankane om kva veg som synest minst smertefull den siste etappen av livet.

Det brest, ho høyrer hulket som bryt seg fram over leppene hennar, eit innestengt ul. Sykkelen dett i grusen når ho løfter hendene til munnen. Åse kvepp til, stansar seg. Skundar seg ut porten, kjem springande nedover langs muren på hennar side. Tek om henne, dei sig saman ned i grusen når føtene ikkje vil bere henne lenger. Held henne hardt rundt skuldrene. Hjulet på sykkelen spinn rundt under det fargerike nettet over eikene. Hulka er tørre, dei har vore haldne att så lenge.

«Å, tilgje meg, Tordis. Det var ufølsamt sagt, eg meinte det ikkje slik!» Fortvilinga til Åse blandar seg med hennar eiga. Ho ristar på hovudet, ho må ikkje unnskylde, famlar etter kvinna som held om henne – finn ei hand. Ein arbeidsneve, likevel mjuk og varm. Klemmer til, hardt. Kjenner kroppen bli frigjord frå tronge band.

«Takk.»